Historiaurreko eta lehen aldi historikoen aztarnak ugariak dira, baina ezin da aztarnategi garrantzitsuez hitz egin. Erromatarren enklabeek nolabaiteko garrantzia izan zuten, Iberotik Asiainera doan korridorea nabarmenduz. Iberon, ur termalen inguruan, kolonia erromatar oparo bat sortu zen. Aztarna ugari utzi dizkigu: txanponak, sarkofagoak, zeramika eta beste material batzuk.

Gaur egungo herriak Goi Erdi Aroan sortuko lirateke, bai ibaien ondoko behealdean, bai goiko terrazetan. Horietako batzuk lehendik zeuden erromatar hiribilduetan oinarrituta sortu zirela suposatzen da. Izurriek, gerrek eta beste hondamendi batzuek desagerrarazi zituzten lehen aipatutako Erdi Aroko lehen herrietako batzuk: Lecoate, Larranue, Abaxita, Ate, etab. 1366ko zenbaketan Lecoate populazioarekin zegoen.

Erdi Aroko herrixkak alde batera utzita, gogoratu behar da mendeetan zehar hamar herrik osatu zutela udalerria, duela hamarkada batzuk Orkoien independente egin zen arte. Herri batzuetan gutxi gora beheran kontserbatu diren jauregiak daude, horietako batzuk armagintzako kabokoak: Artazkotz, Arazuri, Asiain, Ibero, Oltza, Orkoien.